Ժամանակակից մոտեցումներ ձեռքերի հիգիենայի վերաբերյալ

Ձեռքերի ժամանակին և ճիշտ  հիգիենիկ մշակումը  բժշկական անձնակազմի և հիվանդների անվտանգության գրավականն է:

           Ձեռքերի հիգիենան շարունակում է մնալ որպես հուզող հարց շատ առաջադեմ երկրների   առողջապահության համակարգերում:Լվա ձեռքերդ կարգախոսը հայտնի է բոլոր բուժաշխատողներին, սակայն այն  ոչ միշտ է ճշգրտորեն իրականացվում: ԲՄՎ (նոզոկոմիալ, հոսպիտալային) հիվանդանոցում բուժվելու ընթացքում հիվանդի ձեռք բերած վարակն է, որը նրա մոտ բացակայել է ընդունման պահին և դրանից առաջ: Մասնագիտական պարտականությունները կատարելիս բուժաշխատողների  ձեռք բերած վարակները ևս դասվում են ներհիվանդանոցային վարակների շարքին:

Այդ հիվանդությունները արտահայտվում են շնչառական համակարգի, մարսողական և միզասեռական ուղու, արյան հունի և արյունատար համակարգի, մաշկային ծածկույթի և հետվիրահատական վարակային բարդությունների տեսքով:  Դրանք միանալով հիմնական հիվանդությանը, բարդացնում են բուժման  ընթացքը և հիվանդության ելքը: Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության տվյալների համաձայն ամբողջ աշխարհում տարեկան արձանագրվում է   ԲՄՎ-ների 14 մլն.դեպք, ընդ որում, դրանց 40-80 %-ը փոխանցվում են ձեռքերի միջոցով:

Ժամանակակից  գիտական հետազոտությունները ապացուցել են, որ բժշկական օգնություն և սպասարկում իրականացնող կազմակերպություններում ԲՄՎ-երի կանխարգելման ամենաարդյունավետ միջոցներից մեկը համարվում է ձեռքերի հիգիենան: Այն  ներհիվանդանոցային վարակների կանխարգելման պատմության  մեջ  առաջինն է, իսկ  ֆինանսական ծախսերի տնտեսման գործում` ամենամեծը:

              ՁԵՌՔԵՐԻ ՀԻԳԻԵՆԱՅԻ ԴԵՐԸ

   Երկար տարիներ բուժաշխատողների մոտ  ձեռքերի հիգիենայի դերը թերագնահատվել է` չնայած դրա բացահայտ անհրաժեշտությանը:    

  Դիտարկումները ցույց են տալիս,  որ կան որոշ պատճառներ, որոնք դժվարացնում են  ձեռքերի հիգիենայի կանոնների պահպանումը: Այդ  պատճառները հիմնականում հետևյալն են. 

• ձեռքերի մաշկի գրգռվածությունը,
• հիգիենայի միջոցների սղությունը կամ բացակայությունը,
• գերադասվում է հիվանդի հետ շփման ժամանակը ձեռքերի հիգիենայի համար ծախսվող ժամանակի նկատմամբ,
• լվացարանների տեղակայումը դժվար հասանելի տեղերում կամ
• բացակայությունը,
• ձեռնոցների կրումը,
• մոռացության տալը,
• գիտելիքների պակասը:

Բուժանձնակազմի հարցման արդյունքում պարզվել է, որ առողջապահության աշխատողները ձեռքերի հիգիենան պահպանում են 40 %-ով: Հատկանշական է, որ բժիշկները ձեռքերը լվանում են ոչ հաճախ, բայց ավելի մանրակրկիտ, քան բուժքույրերը:

  Բուժաշխատողները հաճախ թերագնահատում են վարակների տարածման տեսակետից ձեռքերի հիգիենայի դերը:

Բժշկական օգնություն և սպասարկում իրականացնող կազմակերպություններում արտաքին միջավայրում մանրէների շրջագայման ապահովումը և մեկ հիվանդից մյուսին դրանց փոխանցումը իրականանում է հաջորդաբար կատարվող հետևյալ գործողությունների արդյունքում, որտեղ ձեռքերը համարվում են փոխանցման գործոն կոնտակտային ճանապարհով մանրէների փոխանցման համար.

• հիվանդի մաշկից կամ նրան շրջապատող առարկաների մակերեսներից մանրէները փոխանցվում են բուժանձնակազմի ձեռքերին,
• այդ մանրէները շարունակում են պահպանվել (նույնիսկ մի քանի րոպե) բուժանձնակազմի ձեռքերի վրա
• ձեռքերի հիգիենան կատարվում է անբավարար,
• բուժանձնակազմի աղտոտված ձեռքերից մանրէները փոխանցվում են այլ հիվանդի կամ նրա հետ շփում ունեցող որևէ առարկայի մակերեսի վրա:
• Հաճախ շաքարային դիաբետով, քրոնիկ երիկամային անբավարարությամբ, քրոնիկ մաշկաբորբերով հիվանդների մաշկը կոլոնիզացված է ոսկեգույն ստաֆիլոկոկով:
• Բուժօգնության ցուցաբերման ընթացքում մանրէները կարող են փոխանցվել նորմալ չվնասված մաշկի մանրէներով աղտոտված հատվածներից` աճուկային շրջան և թևատակ:
• Քանի որ մաշկը թեփոտվում է, ապա հիվանդների անկողնային սպիտակեղենը, ինչպես նաև նրան շրջապատող անհատական օգտագործման առարկաները կարող են հեշտությամբ աղտոտվել մաշկի թեփուկների հետ պոկված մանրէներով: Արդյունքում բուժաշխատողների ձեռքերը կարող են հեշտությամբ աղտոտվել նույնիսկ մաքուր բժշկական միջամտությունների արդյունքում. օրինակ` հիվանդին նստեցնելիս, նրա սրտի զարկերը կամ զարկերակային ճնշումը չափելիս, հիվանդի ձեռքին, ուսին կամ աճուկային շրջանին դիպչելիս:
• Երբեմն նույն հիվանդի տարբեր ախտաբանական օջախները կարող են աղտոտված լինել տարբեր մանրէներով: Հաճախ դա նկատվում է պոլիտրավմաներով, ապարատային շնչառությամբ, արյունային կենտրոնական և ծայրամասային կատետրներ ունեցող, քիթ-ստամոքսային զոնդով, միաժամանակ մարմնի տարբեր օրգանների և անատոմիական հատվածների վրա վիրահատական միջամտություններ կատարած հիվանդների մոտ: Այդ պատճառով այդպիսի հիվանդի հետ շփման ընթացքում անհրաժեշտություն է առաջանում ձեռքերը մշակել մի քանի անգամ` յուրաքանչյուր ախտաբանական օջախից մյուսին անցնելուց առաջ:

                        ՄԱՇԿԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

 Ձեռքերի հիգիենայի արդյունավետ մեթոդ մշակելու համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել ձեռքի մաշկի կառուցվածքը:

 Մաշկի արտաքին շերտը բաղկացած է տափակ բջիջներից: Դրանք մաշկային ավելի խորը` բազալ շերտի  բջիջներն են, որոնք բարձրանում են մաշկի մակերես` իրենց հետ տանելով այդտեղ գտնվող մանրէները:

Մաշկը ունի դինամիկ կառուցվածք,  բաղկացած է 15 շերտերից, որոնք թարմանում և ամբողջությամբ նորացվում  են 2 շաբաթում: Դա  համարվում է նորմալ ֆիզիոլոգիական գործընթաց, որի ընթացքում յուրաքանչյուր օր առողջ մաշկի վրա գոյանում են 10⁷ մաշկային թեփուկներ: Դրանց 10,0% պարունակում է կենսունակ մանրէներ: Մաշկը գործնականորեն անթափանց է ջրի և ջրային լուծույթների համար, սակայն, ճարպալուծ նյութերը կարող են թափանցել, քանի որ բջիջների թաղանթները մեծ քանակությամբ ճարպ են պարունակում:

  Մաշկը ֆիզիկական պատնեշ է մանրէների թափանցման համար: Արտաքին շերտի միջբջջային տարածությունը լցված է ճարպային հյուսվածքի բջիջներով, որոնք ապահովում են դրա ամբողջականությունն ու պաշտպանիչ դերը: Բացի այդ, մաշկն ունի թթվային pH, որն իր հերթին ճնշում է մանրէների աճը: Մաշկային մազանոթները իրենց հերթին հնարավորություն են տալիս արագ մատակարարել լեյկոցիտներ և իմունոլոգիական պատասխանի համար կարևոր նյութեր: 

                          ՄԱՇԿԻ ՄԱՆՐԷԱՅԻՆ ԿԱԶՄԸ

   Ձեռքերի հիգիենայի արդյունավետ մեթոդ ընտրելու համար նպատաակահարմար է տարբերակել ձեռքերի վրա աճող և բազմացող մանրէները դրանց վրա պատահականորեն հայտնված մանրէներից:

Համաձայն ամերիկացի վիրաբույժ Ռ.Բ.Պրայսի դասակարգման, ձեռքերի մաշկի մանրէները բաժանվում են երեք խմբի.

• ռեզիդենտ մանրէներ,
• տրանզիտոր մանրէներ,
• ինֆեկցիոն մանրէներ:

Ռեզիդենտ (մշտական) մանրէներ - ապրում և բազմանում են ձեռքերի մաշկի վրա:    Մաշկային ծածկույթի յուրաքանչյուր քառակուսի սանտիմետրում կան 10²-10³ մանրէներ: Դրանց 10-20% գտնվում են մաշկի խորը շերտերում` հատկապես ճարպագեղձերի, քրտնագեղձերի և մազարմատների շուրջը:

Յուրաքանչյուր մարդու բնորոշ է մաշկի իր անհատական ռեզիդենտ մանրէային կազմը, որը կարող է փոխվել տեղային հակաբիոտիկների և հականեխիչների երկարատև օգտագործումից: Ռեզիդենտ մանրէների կազմում կլիմայական պայմանների կտրուկ փոփոխությունները նույնպես կարող են առաջացնել կայուն  տեղաշարժեր:

Ռեզիդենտ  մանրէները յուրաքանչյուր հինգ րոպեն մեկ անգամ կարող են թարմանալ:

 Որտեղ են տեղակայված ռեզիդենտ մանրէները

• ապրում և բազմանում են մաշկի վրա,
• 10-20% մաշկի խորը շերտերում, ճարպագեղձերում և քրտնագեղձերում,
• եղունգների շուրջը և դրանց տակ,
• ավելի քիչ քանակությամբ` միջմատնային մակերեսներում:

Մանրէների այս խմբում ավելի հաճախ հանդիպում են ստաֆիլոկոկերը, կորինոբակտերիաները, երբեմն նաև անաէրոբ բակտերիաները: Գրամ բացասական մանրէներից ացինետոբակտերը և կլեբսիելա-էնտերոբակտերը սովորաբար հայտնաբերվում են մաշկի խոնավ հատվածներում, սակայն ոչ հազվադեպ անջատվում են նաև մաշկի մակերեսային շերտերից և ընդունակ են առաջացնելու նաև ներհիվանդանոցային բռնկումներ:

 Տրանզիտոր (ժամանակավոր) մանրէները` դրանք ձեռքերի ժամանակավոր աղտոտվածության արդյունք են և ունեն հետևյալ բնութագիրը.

• առաջանում են ձեռքերի պատահական աղտոտման ժամանակ,
• կարող են պարունակել ցանկացած բնույթի մանրէ,
• մաշկի վրա ապրում են սահմանափակ ժամանակահատված` 24 ժամից պակաս,
• որակական և քանակական կազմը կայուն չէ,
• մաշկի վրա չեն բազմանում,
• ձեռքերը կարող են շփման ճանապարհով աղտոտվել նաև արտաքին միջավայրում կենսունակությունը երկարատև պահպանող վիրուսներով:
• Տրանզիտոր մանրէները մաշկի ֆիզիկաքիմիական միջավայրի շնորհիվ կարող են ոչնչանալ, սակայն այս երևույթը հուսալի և ապահով չէ:
• Տրանզիտոր որոշ մանրէներ կարող են ունենալ բարձր ախտածնություն և համաճարակաբանական տեսակետից ավելի մեծ վտանգ ներկայացնել, քան ռեզիդենտը:
• Եթե մաշկը վնասված է քերծվածքներով կամ մշակվել է ձեռքերի հիգիենիկ մշակման ոչ համարժեք մեթոդով, ապա տրանզիտոր մանրէները կարող են երկար պահպանվել մաշկի վրա, առաջացնել աղտոտվածություն և ձևավորել նոր` ավելի վտանգավոր ռեզիդենտ մանրէների ժամանակավոր օջախ:
• Բուժանձնակազմի ձեռքերը կարող են աղտոտվել նաև ներհիվանդանոցային, ինչպես նաև հակաբիոտիկների նկատմամբ բարձր կայունություն ունեցող շտամներով:

Մանրէները  կարող են տարածվել հիվանդանոցային միջավայրում, ինչպես նաև փոխանցվել հիվանդից հիվանդ այնքան ժամանակ, քանի դեռ պահպանվում են ձեռքերի վրա: Այս հանգամանքով է պայմանավորված բուժաշխատողի ձեռքերի դերը ներհիվանդանոցային վարակների փոխանցման գործում:                                 

• Ինֆեկցիոն մանրէները մաշկային վարակների պատճառ հանդիսացող մանրէներն են, օրինակ` մատնաշունչ առաջացնող մանրէն: Դրանց առկայության դեպքում ձեռքերի հիգիենային ցանկացած մեթոդի կիրառումը անօգուտ է, քանի որ դրանք պահպանվում են ձեռքի մաշկի վրա այնքան ժամանակ, քանի դեռ ախտաբանական օջախը վերացված չէ: Ուստի բուժաշխատողի ձեռքերի մաշկի վրա վարակի օջախների և մանր վնասվածքների առկայության դեպքում անհրաժեշտ է դրանք միաժամանակ և'  բուժել, և' վիրակապով փակել:
• Ինֆեկցիոն մաշկային մանրէների խմբում ավելի հաճախ հանդիպում են ոսկեգույն ստաֆիլոկոկը և բետա-հեմոլիտիկ ստրեպտոկոկը:

ՁԵՌՔԵՐԻ ՄԱՆՐԷՆԵՐԻ ԴԵԿՈՆՏԱՄԻՆԱՑԻԱ

• Ձեռքերի հիգիենայի մեթոդները տարբեր են: Դրանցից յուրաքանչյուրի կիրառումը պետք է բխի ձեռքերի մշակման նպատակից, որն էլ, իր հերթին կախված է այդ պահին իրականացվող բժշկական. միջամտության տեսակից: Այն պետք է լինի համապատասխան և արդյունավետ` դարձնելով ձեռքը ապահով վարակի փոխանցման տեսակետից:
• Նշված միջոցառումների շնորհիվ կարելի է նվազեցնել տրանզիտոր մանրէների քանակը, ինչպես նաև ընկճել կամ ամբողջությամբ վերացնել բոլոր մանրէների վարակելիությունը:
• Ինչու է անհրաժեշտ փոխել մանրէները և' որակապես` ընկճելով դրանց վարակելիությունը, և' նվազեցնել քանակապես:
• Քանի որ վարակ առաջացնելու համար պահանջվում է մանրէների որոշակի քանակ, որը բնութագրվում է որպես վարակման դոզա: Վարակման դոզան` վիրուլենտ հարուցիչի և ընկալ օրգանիզմի փոխհարաբերության արդյունքի գնահատման ցուցանիշ է: Ուստի որքան ընկալ է օրգանիզմը, այնքան ցածր է վարակման դոզան:
• Հիվանդների որոշակի խմբի համար ձեռքերի մշակման արդյունավետ մեթոդով հնարավոր է մանրէների քանակը նվազեցնել, ավելի քան ինֆեկցման դոզան է: Սակայն հիվանդների մեկ այլ` ավելի ընկալ խմբի հետ աշխատելիս, բուժաշխատողի ձեռքերի մանրէների քանակի նույն չափով նվազեցումը կարող է անբավարար լինել:
• Որքան բարձր է ձեռքերի վրա գտնվող մանրէների վիրուլենտությունը, այնքան փոքր քանակներով նա կարող է վարակ առաջացնել` վարակման դոզան փոքր է: Այս դեպքերում պահանջվում է կիրառել ձեռքերի հիգիենայի ավելի արդյունավետ մեթոդ:
• Ձեռքերի հիգիենայի մեթոդի ընտրության համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել նաև կատարվող բժշկական միջամտության տեսակը: Տարբեր իրավիճակներում պահանջվում է իրականացնել ձեռքերի հիգիենայի տարբեր մեթոդներ:
• Ձեռքերի հիգիենայի դեկոնտամինացիայի մեթոդները պայմանականորեն բաժանվում են երեք խմբի.
• սովորական լվացում,
• հիգիենիկ անտիսեպտիկա,
• վիրաբուժական անտիսեպտիկա:
• Ձեռքերի դեկոնտամինացման խնդրահարույց անատոմիական հատվածներ են համարվում մատների ծայրերը, միջմատնային տարածությունները և առաջին`բութ մատների շրջանը: Այս հատվածներում կուտակվում են մանրէների մեծ մասը, քանի որ հիվանդներին բժշկական միջամտություններ կատարելիս կամ նրանց խնամելիս ավելի սերտ շփումը իրականացվում է մատների ծայրերով և առաջին մատների մակերեսով:

ՁԵՌՔԵՐԻ ՍՈՎՈՐԱԿԱՆ ԼՎԱՑՈՒՄ ՕՃԱՌՈՎ ԵՎ ՀՈՍՈՂ ՋՐՈՎ

• Ձեռքերի սովորական լվացումը (հակամանրէային բաղադրիչներ չպարունակող) օճառով և հոսող ջրով ապահովում է կոլոնիզացված հիվանդների և շրջակա միջավայրի առարկաների հետ շփման հետևանքով բուժանձնակազմի ձեռքերի աղտոտման, տրանզիտոր և մաշկի մակերեսային շերտի մանրէների մեխանիկական հեռացումը:
• Ձեռքերի լվացման ցուցումների վերաբերյալ բացարձակ խորհուրդներ դեռևս գոյություն չունեն` անբավարար հսկողական հետազոտությունների պատճառով: Ձեռքերի լվացում պահանջող բոլոր իրավիճակների թվարկումը կլիներ չափազանց բարդ և նույնիսկ վիճելի: Դրանք կախված են բժշկական միջամտության տեսակից, և վարակման ռիսկից, տևողությունից և մասնագիտական գործողությունների հաջորդականությունից:
• Երբ է անհրաժեշտ ձեռքերըի լվանալ հոսող ջրով և օճառով.
• Հիվանդի հետ ֆիզիկական շփումից առաջ և հետո:
• Բուժհիմնարկում համակարգչային ստեղնաշարի օգտագործումից առաջ և հետո:
• Սնունդ պատրաստելուց և բաժանելուց առաջ:
• Սնվելուց առաջ:
• Դեղորայք բաժանելուց առաջ:
• Սանհանգույցից օգտվելուց հետո:
• Բոլոր այն դեպքերում, երբ ձեռքերը տեսանելիորեն աղտոտված են:
• Ձեռնոցներ հագնելուց առաջ և դրանք հանելուց հետո:
• Ձեռքերի մաշկի արտաքին տեսքը պետք է լինի տեսանելի մաքուր:
• Ձեռքերի կարճատև լվացումը սովորական օճառի փրփուրով 10- 15 վրկ տևողությամբ` հաջորդիվ հոսող ջրի տակ ողողումով, հիմնականում համարվում է բավարար:
• Տաք ջուրը օճառի ազդեցությունն ավելի արդյունավետ է դարձնում, սակայն ձեռքերը լվանալիս պետք է խուսափել շատ տաք ջրի օգտագործումից, որը վնասում է մաշկը: Այդ պատճառով ավելի հաճախ գործնականում կիրառվում է գոլ ջուր:
• Ձեռքերը միայն հոսող ջրով և օճառով լվանալն ապահովում է մաշկի մակերեսային շերտի մանրէների մեխանիկական հեռացումը: Այն կոչվում է մեխանիկական մաքրում:
• Գոյություն ունի հստակ կապ ձեռքերի լվացման տևողության և տրանզիտոր մանրէների քանակի նվազեցման միջև: Բուժհիմնարկներում այն ամենից հաճախ տևում է 8-20վրկ: Սա բավարար է տրանզիտոր մանրէնիրի 90 % հեռացնելու համար, իսկ ռեզիդենտ մանրէները նվազում են միայն կիսով չափ, ընդամենը 50%-ով:
• Մի քանի րոպե տևողությամբ ձեռքերի լվացում կարող է պահանջվել միայն տեսանելի և արյան կամ այլ օրգանական միացություններով աղտոտման դեպքում:
• Ձեռքերը լվանուլուց հետո նախքան հիվանդի և մաքուր գործիքների հետ շփվելը, ինչպես նաև մինչև ձեռնոցներ հագնելը չպետք է դիպչել ոչ մաքուր առարկաների:

ԼՎԱՑԱՐԱՆՆԵՐԻ ԿԱՐԵՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

• Ձեռքերի սովորական լվացման մեթոդի ճշգրիտ կիրառումը կախված է նաև բուժհիմնարկի լվացարաններով հագեցվածությունից:
• Ձեռքերի սովարական լվացման ընթացքում կատարվում է նաև մանրէների տարածում լվացարանի մակերեսին, ջրի ծորակին և հնարավոր է նույնիսկ լվացվողի հագուստին: Այդ պատճառով ձեռքերի լվացման համար նախատեսված լվացարանները պետք է լինեն.
• հասանելի և հարմար տեղադրված
• օճառամանը` օգտագործման համար հեշտ և հասանելի տեղում,
• սրբիչը` մեկ անգամվա օգտագործման համար,
• օգտագործված սրբիչների հավաքման տարողությունը լվացարանի մոտ և հարմար տեղում,
• ձեռքի սրբման միանվագ օգտագործման թղթե անձեռոցիկը, ձեռքերը չորացնելուց հետո, թույլատրվում է օգտագործել լվացարանի ծորակը փակելու համար` լվացված ձեռքը աղտոտելուց խուսափելու նպատակով
• ձեռքերի լվացումից հետո կրկնակի աղտոտումից խուսափելու նպատակով մանրէներով վարակման բարձր ռիսկի (մեկուսարաններ, բոքսային հիվանդասեմյակներ և այլ) և <<մաքուր>> գոտիներում`(վիրահատարաներում, վիրակապարաններում) խորհուրդ է տրվում տեղադրել ձեռքի հետ շփումը բացառող լվացարաններ, որոնց ջրի ծորակը արմնկային, ոտնաթաթային կամ սենսորային է:
• Կան բազմաթիվ գիտականորեն հիմնավորված ապացույցներ այն մասին, որ ձեռքերի սովորական լվացումից հետո մատների ծայրերին և միջմատնային մակերեսներում այնուամենայնիվ հաճախ մանրէները պահպանվում են: Ուստի     այս մեթոդի օգնությամբ բավարար արդյունքի հասնելու համար անհրաժեշտ է խնամքով կատարել ձեռքերի լվացման բոլոր կանոնները:                                                      
• Ձեռքերի արդյունավետ լվացումն ապահովելու համար պահանջվում է պահպանել հետևյալ կանոնները.
• կարճ կտրված եղունգներ`դրանց երկարությունը պետք է լինի 5 մմ-ից պակաս,
  • 2)արհեստական եղունգների բացակայությունը
• եղունգների վրա լաքի բացակայությունը, քանի որ մանրէները կարող են կուտակվել եղունգների հիմքում` լաքի և մաշկի կիսալուսնաձև աղեղի միջև,
• անհրաժեշտ է հանել մատանիները, ժամացույցը և այլ զարդերը, քանի որ դրանք դժվարացնում են մանրէների արդյունավետ հեռացումը,
• ջրի չափավոր շիթի տակ ձեռքերին օճառ քսել, շփել միմյանց 10-15 վայրկյան տևողությամբ, որից հետո ողողել հոսող ջրի տակ,
• ձեռքերը չորացնել թղթե անձեռոցիկով, որով էլ փակել ջրի ծորակը: Թղթե անձեռոցիկին կարող են փոխարինել 30х30 սմ չափի մաքուր գործվածքի կտորները, որոնք պետք է օգտագործվեն մեկ անգամ: Օգտագործելուց հետո դրանք հարկավոր է նետել սրբիչների համար նախատեսված տարողությունների մեջ և ուղարկել լվացման,
• չի թույլատրվում օգտագործել բազմակի օգտագործման սրբիչներ, քանի որ դրանք չեն հասցնում չորանալ և հեշտությամբ աղտոտվում են:
• Էլեկտրական չորացնող սարքերի օգտագործումը հիվանդանոցներում նպատակահարմար չէ, քանի որ.
• ձեռքերի չորացումը ավելի երկար է տևում, միաժամանակ հանդիսանում է նաև աղմուկի աղբյուր,
• ինչպես հարկն է չի հեռացնում մաշկային թեփուկները և օճառի մնացորդը,
• ստեղծում է օդի անցանկալի շարժ:
• Ձեռքերի լվացման օճառը կարող է լինել մեկանգամյա օգտագործման օճառի կտոր, հեղուկ, հատիկավոր և փոշի օճառի ձևով:
  • Ցանկալի է, որ օճառը չունենա սուր հոտ:
  • Նախընտրելի է օգտագործել հեղուկ օճառ` մեկանգամյա օգտագործման չափաբաժին ունեցող օճառամաններով: Բազմակի չափաբաժիններով օճառամանները ժամանակի ընթացքում աղտոտվում են, այդ պատճառով կիսով չափ դատարկված օճառամանի մեջ չի կարելի հեղուկ օճառ ավելացնել:
  • Օճառամանը պետք է դատարկել, լվանալ, չորացնել և նոր միայն լցնել թարմ օճառ:
  • Կտորներով օճառը պետք է տեղադրել անցքերով օճառամանների մեջ, որպեսզի լվացումների միջև ընկած ժամանակահատվածներում այն հասցնի չորանալ:

• Հատիկավոր և փոշի օճառի օգտագործման դեպքում երկարում է ձեռքերի լվացման տևողությունը: Դրանց լրիվ հեռացման համար պահանջվում է ձեռքերը ավելի մանրակրկիտ լվանալ հոսող ջրի տակ:
• Օճառի ընտրության ժամանակ պետք է հաշվի առնել բուժանձնակազմի ալերգիկ ռեակցիաների և մաշկաբորբերի առաջացման հաճախականությունը, նրանց նախասիրությունները և բժշկական օգնություն և սպասարկում իրականացնող կազմակերպության ֆինանսական հնարավորությունները:
• Բազմաթիվ իրավիճակներում, (ախտորոշիչ-լաբորատոր հետազոտությունների ընթացքում, վարակային բաժանմունքներում, մեկուսարաններում և այլն) մանրէներով բուժաշխատողների ձեռքերի կոնտամինացման ռիսկը մեծ է: Այս դեպքերում ձեռքերի սովորական լվացումը նպատակահարմար է փոխարինել ձեռքերի մանրէների դեկոնտամինացիայի ավելի բարձր արդյունավետություն ապահովող մեթոդով:
• Ձեռքերը կարելի է լվանալ հոսող ջրով և ցանկացած տեսակի օճառով: Եթե օճառը պարունակում է նաև ախտահանող որևէ նյութ, ապա ձեռքերի հիգիենայի այդ մեթոդը ընդունված է անվանել ձեռքերի ախտահանող լվացում, իսկ եթե այն կատարվում է առանց հոսող ջրի` միայն ախտահանող լուծույթի կիրառմամաբ, ապա անվանվում է ձեռքերի ախտահանող շփում:

ՁԵՌՔԵՐԻ ՀԻԳԻԵՆԻԿ ԱՆՏԻՍԵՊՏԻԿԱ

Ձեռքերի հիգիենիկ անտիսեպտիկան հականեխիչ նյութերի միջոցով ձեռքերի մշակումն է, որի  նպատակն է ձեռքերի մաշկի վրա մանրէները նվազագույն քանակի հասցնելը  և դրանց ակտիվ աճը կասեցնելը: Այն ապահովում է ձեռքի մանրէների քիմիական հեռացումը: Այս մեթոդը նպատակահարմար է կիրառել այն դեպքերում, երբ առկա է ձեռքերի մանրէներով աղտոտման ռիսկ: Ձեռքերի տեսանելի աղտոտվածության դեպքում անհրաժեշտ է նախապես լվանալ հոսող ջրով և օճառով, հետո միայն մշակել հականեխիչով:

• Ձեռքերի հիգիենիկ անտիսեպտիկայի նպատակով օգտագործվում են հակամանրէային ակտիվություն ունեցող տարբեր նյութեր` 4% քլորհեքսիդին, 7,5% պովիդոն յոդ, սպիրտ պարունակող նյութեր, իզոպրոպրանոլ և այլ: Անհրաժեշտ է նշել, որ սպիրտային հիմքով հականեխիչները  ավելի արդյունավետ են, քան  ջրային լուծույթները:
• Ձեռքերի հիգիենիկ անտիսեպտիկան անհրաժեշտ է կատարել.
• Բարձր ընկալունակությամբ հիվանդների և նորածինների հետ շփվելուց և բուժօգնություն ցուցաբերելուց առաջ:
• Վերքերի, կատետերների հետ գործողություն կատարելուց առաջ և հետո:
• Վերքային արտադրությունների և կենսաբանական նյութերի հետ շփվելուց հետո:
• Վիրակապական միջամտություններից առաջ և հետո:
• Վիրահատական միջամտություններից առաջ և հետո:
• Ձեռքերի հականեխիչների հաճախակի օգտագործումը կարող է հանգեցնել մի շարք բացասական հետևանքների.
• առաջացնում է ալերգիա,
• մաշկի կնճռոտում (մացեռացիա),
• ճաքեր,
• վերանում է մշտական և ժամանակավոր մանրէների միջև բնական անտագոնիզմը:
• Ձեռքերի հիգիենիկ անտիսեպտիկայի նպատակով հականեխիչ նյութերի ընտրության համար պետք է հաշվի առնել բժշկական միջամտության բնույթը, մանրէների տեսակային կազմը, ձեռքերի հերթական մշակումների միջև ընկած ժամանակահատվածը և ձեռքերի մաշկի վրա դրանց անբարենպաստ ազդեցությունը: Անհրաժեշտ է յուրաքանչյուր  նյութ ընտրելիս հաշվի առնել դրա ազդեցության առանձնահատկույունները:
• Ձեռքերի մշակման ժամանակակից հականեխիչները օժտված են հակամանրէային լայն ազդեցությամբ, սակայն չեն ազդում մանրէների սպորների վրա: Դրանց հեռացման համար պահանջվում է ձեռքերի լվացում, որի շնորհիվ սպորները մեխանիկորեն հեռացվում են: Սպորիցիդ հատկությամբ օժտված նյութերը չափազանց ագրեսիվ են ձեռքերի մաշկի նկատմամբ:
• Ձեռքերի ախտահանող շփումը ձեռքերի հիգիենիկ անտիսեպտիկայի համար հանդիսանում է արդյունավետ մեթոդ և առանց լվանալու հեռացնում է տրանզիտոր մանրէները և սպանում է դրանք: Այն գնահատվում է որպես ձեռքերի հիգիենիկ մշակման ավելի արդյունավետ մեթոդ, քան օճառով ձեռքերի սովորական լվացումը:
• Այս մեթոդով ձեռքերը մշակելու համար պահանջվում է 3-5 մլ հականեխիչ լուծույթը շփել երկու ձեռքերով մինչև հեղուկը լրիվ չորանա,կամ այնքան ժամանակ, որքան առաջարկվում է կիրառվող նյութը արտադրողի կողմից: Պահանջվում է ուշադիր լինել, որպեսզի մշակվեն ձեռքի բոլոր հատվածները, հատկապես եղնգատակերը և հարեղնգային մասերը:
• Ձեռքերի ախտահանող շփման նպատակով օգտագործվող հականեխիչ նյութերը օժտված են հակամանրէային լայն ազդեցությամբ, ազդում են բակտերիաների, վիրուսների, սնկերի, նույնիսկ միկոբակտերիաների վրա, բացի սպորներից, չնայած այն բանին, որ այդպիսի ահրաժեշտություն գործնականում հազվադեպ է առաջանում:
• Մշտապես անհրաժեշտ է հաշվի առնել այն աշխատանքային պայմանների առանձնահատկությունները, որում նախատեսվում է կիրառել այս մեթոդը. օրինակ` մանկական կլինիկաներում կիրառման նախապատվությունը պետք է տալ այն հականեխիչներին, որոնք ազդում են ռոտավիրուսների վրա, հակատուբերկուլոզային հիվանդանոցներում` օգտագործել այն հականեխիչները, որոնք օժտված են տուբերկուլոցիդ հատկությամբ:
• Հաստատված է, որ սպիրտային հիմք ունեցող հականեխիչները օժտված են ավելի ակտիվ հակավիրուսային ազդեցությամբ, քան ֆենոլային, չորրորդային ամոնիումային, քլոր պարունակող միացությունները, պովիդոն - յոդը, քլորհեքսիդին գլյուկոնատը: Բացի այդ, տարբեր սպիրտային հիմքեր ունեցող հականեխիչներից էթանոլը համարվում է ամենաակտիվ հակավիրուսային նյութը:
• Ձեռքերի ախտահանող շփումը հատկապես սպիրտային հիմքով հականեխիչների կիրառմամբ նախընտրելի է օճառով և ջրով ձեռքերի լվացումից: Այս նպատակի համար նախընտրելի են սպիրտ պարունակող նյութերի կիրառումը ջրային լուծույթներից, քանի որ դրանք լավ են թրջում մաշկը և արագ են գոլորշիանում:
• Ձեռքերի ախտահանող շփման մեթոդի առավելությունները.
• Ապահովում է արագ ախտահանում:
• Հարմար է կիրառել այնտեղ, որտեղ չկա հոսող ջուր:
• Ավելի արդյունավետ է , քան ջրով լվացումը:
• Չի աղտոտում արտաքին միջավայրը:
• Հոսող ջրի բացակայության դեպքում` շտապ օգնության մեքենաներում, կարելի է կիրառել սպիրտ պարունակող նյութերով առատ և թարմ թրջված մեծ անձեռոցիկներ` որպեսզի հնարավոր լինի ձեռքերը թրջել ամբողջ մակերեսով, և այն ձեռքի վրա պահպանվի 30 վայրկյանից ոչ պակաս: Այսպիսի անձեռոցիկները թույլ են տալիս ախտահանել և միաժամանակ ձեռքերից հեռացնել առաջացած նստվածքը: Սակայն միշտ անհրաժեշտ է ուշադիր լինել, որ անձեռոցիկը լինի թաց, առանց չորացման հետքերի, քանի որ այդ դեպքում անձեռոցիկը ոչ միայն չի ապահովում ձեռքերի թրջումը, այլ նաև նվազում է սպիրտի անհրաժեշտ խտությունը: Այդ պատճառով էլ այս մեթոդով ձեռքերի մշակման արդյունքների ուսումնասիրության արդյունքները հաճախ տարբեր են լինում: Հաշվի առնելով այս հանգամանքը, սպիրտով թրջված անձեռոցիկների  կիրառումը որպես ձեռքերի սովորական լվացման այլընտրանքային տարբերակ`  նախընտրելի է կիրառել հիվանդանոցային պայմաններից դուրս:
• Ձեռքերի ախտահանող շփման մեթոդի բացասական հատկությունները .

Առանց փափկեցնող նյութերի կիրառման` չորացնում է մաշկը,

• պայթունավտանգ է,
• պահանջում է հականեխիչ նյութի բարձր խտություն,
• ավելի արդյունավետ է, երբ կիրառվում է չոր ձեռքերի վրա,
• առաջացած մանրէների և փափկեցնող նյութից առաջացած շերտերի հեռացման համար մի քանի շփումից հետո այնուամենայնիվ պահանջվում է ձեռքերը լվանալ հոսող ջրով:
• Ձեռքերի ախտահանող լվացում` ձեռքերից տրանզիտոր մանրէների մեխանիկական հեռացումն է միաժամանակ ազդելով դրանց ակտիվության վրա` օճառին ավելացրած հականեխիչ նյութի օգնությամբ: Այս մեթոդը նպատակահարմար է կիրառել մեկուսարաններում, ինչպես նաև ներհիվանդանոցային բռնկումների ժամանակ:
• Անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել, թե ինչ հականեխիչ նյութ է պարունակում օճառը, քանի որ դրանք տարբերվում են իրենց հակամանրէային ազդեցությամբ: Օրինակ` չորրորդային ամոնիումային միացությունները ակտիվ չեն հիդրոֆիլ վիրուսների, միկոբակտերիաների և կապտաթարախածին մանրէի հանդեպ, քլորհեքսիդինը չի ազդում միկոբակտերիաների վրա: Ֆենոլային միացությունները չեն ազդում հիդրոֆիլ վիրուսների վրա:  Տրիկլոզանը չի ազդում սնկերի վրա:
• Այս նյութերը հաճախ են հանդիպում օճառների արտադրության Եվրոպական շուկայում:
• Ձեռքերի հիգիենայի այս մեթոդի կիրառման ժամանակ անհրաժեշտ է մշտապես հաշվի առնել, թե որտեղ է նախատեսվում այն կիրառել, և ինչ հականեխիչ բաղադիչ ունի օճառը:
• Ձեռքերի հիգիենայի ախտահանող լվացման մեթոդը կարելի է կիրառել նաև բուժման նպատակով` բուժանձնակազմի և հիվանդների մոտ առաջացած բազմակայուն մանրէների կոլոնիզացիան վերացնելու համար: (Ավստրալիայի և Բրիսբենի հիվանդանոցներում 1% տրիկլոզան պարունակող օճառի երկարատև օգտագործման միջոցով հաջողվել է կասեցնել և վերացնել մետիցիլինկայուն ստաֆիլոկոկի էնդեմիկ տարածումը նեոնատոլոգիայի ինտենսիվ թերապիայի բաժանմունքում, ընդ որում առանց այնպիսի բարդությունների և կողմնակի ազդեցությունների առաջացման, ինչպիսիք են գրամ-բացասական մանրէներով ձեռքերի մաշկի  կոլոնիզացիան  և ճաքերի առաջացումը):
• Այս մեթոդները կիրառվում են այն դեպքերում, երբ առկա է ձեռքերի մանրէային աղտոտվածություն: Այս մեթոդների միջոցով կարելի է հեռացնել միայն տրանզիտոր մանրէները, դրանք ռեզիդենտ մանրեների վրա չեն ազդում:
• Ձեռքերի ախտահանող լվացման և Ձեռքերի ախտահանող շփման միջև ընտրությունը կախված է աշխատանքի ընթացքում ստեղծված իրավիճակից և բուժաշխատողի նախասիրությունից:
• Որ դեպքերում են դրանք կիրառվում.
• Եթե աշխատանքի ընթացքում կատարվել է ձեռքերի հնարավոր աղտոտում պաթոգեն մանրէներով:
• Կիրառվում է այն մեթոդը, որը այդ իրավիճակում հասանելի է և հարմար բուժաշխատողի համար:
• Կիրառվում է այն մեթոդը, որը թույլ է տալիս խնայել ժամանակը:
• Մեթոդի ընտրության հարցում կարող է դեր ունենալ նաև բուժաշխատողի նախասիրությունը:

                                        ՁԵՌՔԵՐԻ ՎԻՐԱԲՈՒԺԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՄ

• Ձեռքերի հիգիենայի այս մեթոդի նպատակն է հեռացնել և վերացնել տրանզիտոր, ինչպես նաև ռեզիդենտ մանրէները: Չնայած ձեռքերի հիգիենայի մեթոդների անընդհատ կատարելագործմանն ու նոր մեթոդների ներդրմանը, այնուամենայնիվ չի հաջողվել ստանալ այնպիսի հականեխիչ նյութ կամ մեթոդ, որը կապահովեր տրանզիտոր և ռեզիդենտ մանրէների ամբողջական վերացումը: Այս հանգամանքը հայտնի էր վիրաբուժներին շատ վաղուց: Սա էր պատճառը, որ դեռևս 1889 թվականին Բալտիմորի հիվանդանոցի վիրաբույժ Վ.Ս. Հալսթեդը առաջարկեց վիրհատական խմբի անդամներին վիրաբուժական միջամտությունների ժամանակ կրել ռետինե ձեռնոցներ: Սակայն դրանք էլ վիրահատական միջամտությունների ընթացքում հաճախ վնասվում և դառնում են թափանցելի մանրէների համար: Բազմաթիվ հետազոտությունների արդյունքում պարզվել է, որ վնասվածքաբանական և օրթոպեդիայի վիրահատությունների ընթացքում 38% ձեռնոցները վնասվում են, ընդ որում ձախ ձեռքինը ավելի հաճախ` 47%, քան աջը` 29%: Փափուկ հյուսվածքների վրա վիրահատություններ կատարելիս ձեռնոցների վնասումը կազմում է 16%:
• Հետվիրահատական վերքերի վարակային բարդությունների մանրամասն հետազոտությունները ապացուցել են, որ մաքուր վիրահատություններից հետո, որոնց ընթացքում տեղի է ունեցել ձեռնոցների վնասում, վարակային բարդությունների մակարդակը բաձր է`5,7 %, իսկ առանց ձեռնոցների վնասման այն կազմել է 1,7%: Այդ պատճառով ձեռքերի վիրաբուժական մշակման ընթացքում անհրաժեշտ է հասնել ձեռքերի մակերեսի վրա պարունակվող մանրէների քանակի նվազեցման այնպես, որ նույնիսկ ձեռնոցների վնասման դեպքում այն ցածր լինի  վարակման դոզայից:
• Տարիներ շարունակ ձեռքերի վիրաբուժական մշակման համար օգտագործվել են խոզանակներ: Սակայն, դրանց օգտագործումն առաջացնում է բուժանձնակազմի ձեռքերի վնասվածքներ և նպաստում է ձեռքերի մաշկից արտաքին միջավայր մանրէների տարածմանը: Այս նպատակով խոզանակի փոխարեն կիրառվել են նաև միանվագ օգտագործման սպունգներ` նույն արդյունավետությամբ:  Սակայն այս մեթոդի երկարատև ուսումնսիրությունները ապացուցել են, որ  վիրաբուժական մշակման համար ձեռքերի մշակումն առանց խոզանակի կամ սպունգի, միայն սպիրտ պարունակող հականեխիչներով, լիովին բավարար է: Եթե մեկ աշխատանքային օրվա ընթացքում բուժաշխատողը մասնակցում է մի քանի վիրահատությունների, ապա խոզանակով ձեռքերի մշակումը բավարար է կատարել միայն առաջին վիրահատությանը նախապատրաստվելիս: Սրանք կատարվում է ձեռքերին ձեռնոցներ հագնելուց առաջ:
• Ձեռքերի վիրաբուժական մշակման նպատակով հականեխիչ նյութի ընտրության դեպքում անհրաժեշտ է հիմնվել ռեզիդենտ մանրէների նկատմամբ դրանց հակամանրէային ազդեցության վրա:
• Հաճախ այս նպատակով կիրառվում են հիգիենիկ անտիսեպտիկայի նպատակով կիրառվող նույն հականեխիչ նյութերը, սակայն մշակման տարբեր տևողությամբ` 2-3 րոպե, ինչպես նաև մշակվում են ձեռքերի ավելի մեծ մակերես`նախաբազուկը և դաստակը: Երկար ժամանակ պահանջող վիրահատություների դեպքում նախընտրելի են այն հականեխիչները, որոնք օժտված են երկարաժամկետ ազդեցությամբ: Վիրաբուժության մեջ ավելի հաճախ կիրառվում են այն հականեխիչ նյութերը, որոնք ձեռնոցների տակ պահպանում են իրենց հակամանրէային ազդեցությունը ոչ պակաս, քան 3 ժամ, քանի որ այդ ընթացքում վիրահատությունների հիմնական մասը հասցվում է ավարտել: Մնացած բոլոր դեպքերում անհրաժեշտ է փոխել ձեռնոցները` կրկին կատարելով ձեռքերի վիրաբուժական մշակում:
• Հատկանշական է, որ տարբեր երկրների առողջապահական համակարգերում նախընտրում են կիրառել տարբեր նյութեր` օրինակ Կենտրոնական և Հյուսիսային Եվրրոպայի երկրներում առավելությունը տրվում է սպիրտին կամ սպիրտ պարունակող նյութերին, իսկ Մեծ Բրիտանիայում և Հյուսիսային Ամերիկայում` այլ հականեխիչներին:

ՁԵՌՔԵՐԻ ԽՆԱՄՔ

• Ձեռքերի արդյունավետ մշակման համար առողջ մաշկը պարտադիր պայման է: Ձեռքերի մաշկի խնամքի համար անհրաժեշտ է օգտագործել այնպիսի միջոցներ, որոնք անցել են մանրակրկիտ փորձարկումներ, ալերգիա առաջացնող բաղադրիչներ չեն պարունակում, նախընտրելի է` առանց հոտի: Խորհուրդ չի տրվում սպիրտ պարունակող հականեխիչով ձեռքերը մշակելուց առաջ ամեն անգամ ձեռքերը լվանալ օճառով և ջրով:
  • Ցանկալի չէ ձեռքերը լվանալ շատ տաք ջրով, քանի որ այն հեռացնում է ձեռքերի մաշկի պաշտպանական ճարպային շերտը:
  • Ձեռքերի մաշկը չորանալուց պաշտպանելու համար հարկավոր է պարբերաբար, առնվազն օրը մեկ անգամ օգտագործել մաշկը խոնավացնող քսուկ:

Ձեռքերի հիգիենիկ անտիսեպտիկայի նպատակով օգտագործվող հիմնական հականեխիչ միջոցների համեմատական բնութագիրը

Ձեռքերի մանրէներով աղտոտման հավանականությունը տարբեր բժշկական միջամտությունների ժամանակ ` նվազագույնից դեպի առավելագույնը

Վիրաբուժական և որոշ ոչ վիրաբուժական միջամտությունների ժամանակ առաջարկվող ձեռքերի մշակման մեթոդները